Büyük Selçuklu İmparatorluğu (Devleti)

Selçukluların kurduğu ilk devlet olan Büyük Selçuklu İmparatorluğu, başkenti Bağdat’ın ardından Mezopotamya, Anadolu ve İç Asya boylarına kadar sınırlarını genişleterek dönemin en büyük Türk Devleti haline gelmiştir. 1092 yılında çıkan iç karışıklıklar nedeni ile 4 parçaya bölünen Büyük Selçuklu Devleti, sonrasında beyliklere bölünerek Osmanlı İmparatorluğunu tarih sahnesine çıkartan süreci meydana getirmiştir.

Büyük Selçuklu Devletinin Kuruluşu

1020’li yılında Selçuk Bey tarafından temelleri atılan Büyük Selçuklu Devleti, yeğenleri Çağrı ve Tuğrul beyler tarafından bağımsız bir devlet haline gelmiştir. Büyük Selçuklu Devleti’nin İlk kurucusu ve ilk başbuğu olan Selçuk Bey, daha önceleri bağımsız bir Türk devleti olan Oğuz Yabguluğu’nun Subaşısı yani ordu komutanıydı. Yüksek askeri vasıfları ile genç yaşta Oğuz ordusunda başkomutan olan Selçuk Bey’in hedefi Oğuz Yabgu’sunun makamıydı. Selçuk Bey, büyük kağanlığı ele geçirebilmek için müsait bir zemin oluşmasını bekledi. Ardından ilk hamlesini yapan başarılı asker Selçuk Bey, politik tecrübelerinin eksikliği nedeni ile bu girişiminde başarılı olamadı. Lideri olduğu ve bağlı bulunduğu Kınık Boyu ile birlikte başkent Yeni Kent’ten başka bir Oğuz şehri olan Cend şehrine göç eden Selçuk Bey, burada hakimiyetini genişleterek, şehrin hakimi durumuna geldi. Burada Müslüman olarak ve İslamiyet’i seçen Selçuk Bey, bir yıl sonra Cend Şehrinin hâkimi durumuna gelmiştir. Vergi tahsil etmek için gelen Oğuz elçilerini kovarak vergi vermeyeceğini söyleyen Selçuk Bey, gayrimüslim bir toplum oldukları için kendileri ile Cihat edeceklerini ilan etmiştir. Yani Selçuk Bey bağımsızlığını ilan etmiştir.

Jeopolitik durumu oldukça karışık olan Cend şehrinin çevresinde, bölgenin hakimi Sasaniler ve İç Asya’daki en büyük güç haline gelen Karahanlıların birbirleri ile mücadelesine Selçuk Bey’in de müdahil olmasıyla birlikte geniş bozkırlar ve yaşam alanları elde edilmiştir. Karahanlıların 999 yılında Sasanileri tam olarak yıkması ile birlikte boşalan bölgeyi Karahanlılardan önce sahiplenen Selçuk Bey, halkı ile birlikte Horasan’a yerleşip bu bölgeyi yurt edinmiştir.

Arslan Bey Dönemi

Selçuk Bey, 100. yaşını devirerek 1009 yılında hayatını kaybettiğinde oğlu Arslan Bey büyük ve güçlü olan bir Selçuklu beyliğinin başına geçmiştir. Babasından devraldığı beyliği daha da güçlü hale getirmeyi hedefleyen Arslan Bey, Büyük Selçuklu Devleti temellerini atmıştır. Karahanlıların saltanat mücadeleleri ve iç karışıklıklar ile boğuştuğu dönemde başa geçen Arslan Bey, 1012 yılında Karahanlı Hükümdarı İlek Nasr’ın vefat etmesi üzerine Karahanlı varislerinden Ali Tigin’in destek talebi üzerine Buhara Kentine girdi. Arslan Bey’in 1021 yılında yaptığı bu stratejik hamle ile birlikte Selçuklu Beyliği, Buhara Kentinde de yerleşme olanağı buldu.

Arslan Beyin Tutsak Edilmesi

Arslan Bey’in güçlenerek Cend şehrinden Buhara’ya kadar ilerlemesi Hem Karahanlıları hem de bölgedeki diğer bir büyük Türk Devleti olan Gaznelileri tedirgin etmeye başladı. Karahanlı Hükümdarı Yusuf Kadir Han ve Gazne Sultanı Mahmut Han güç birliği yaparak Ali Tigin ve Arslan Bey’i bertaraf etmek için planlar yapmaya başladı. Gazneli Mahmut, mertçe cenk etmek yerine hileye başvurarak Arslan Bey’i onuruna ziyafet vermek üzere huzuruna çağırdı. Bunun üzerine oğlu Kutalmış ve yardımcıları ile davete giden Arslan Bey, önce Kalincar Kalesi’nde hapse atılır ardından tüm yardımcıları kılıçtan geçirilir. Arslan Bey ve veliahttı Kutalmış’ın tutsak edilmesi ile Kınık boyu lidersiz kalarak dağılmıştır.

Tuğrul ve Çağrı Bey Dönemi

Arslan Bey’in kardeşi ve Selçuk Bey’in diğer oğlu olan Mikail’in oğulları Tuğrul ve Çağrı Beyler, boşalan koltuğu doldurmak ve oluşan otorite sorununun ortadan kaldırmak için genç yaşta Selçuklu beyliğinin başına geçmişlerdir. Bozulan birliği ve orduyu yeniden tahsis eden Tuğrul ve Çağrı Beyler, aynı tarihte vefat eden Gazneli Mahmut’un yerine geçen oğlu Mesut Han’a, amcaları Arslan Bey’in tutsaklığına son verilmesi karşılığında Gazne Devletine bağlılığı kabul edeceklerini bildirdiler. Başta bu teklifi kabul eden Gazne Sultanı Mesut Han, Tuğrul ve Çağrı Bey’lerin Selçuklu Beyliğini bağımsız bir devlet haline getirmeyi planladıklarını öğrenince anlaşmayı bozarak Arslan Beyi ve oğlu Kutalmış’ı yeniden hapse attı. Kutalmış, hapisten kaçarak Buhara’ya dönse de Arslan Bey, kalan ömrünü Kalincar Hapishanesi’nde tamamlayarak 1032 yılında vefat etti.

  • Selçuklu Beyliğinin tek hakimi Tuğrul ve Çağrı Bey, Türk Töresi gereği Gazne Devletine ödenen vergiyi keserek alanlarını genişletmek için, Gazne Sultanından izin almadan Horasan’a yerleşti. Böylelikle 1040 yılında Selçuklular ile Gazneliler arasında Dandanakan Savaşı yapıldı. Sonucunda ise Gazneliler yenilgiye uğratılarak Horasan’ın önemli şehirlerinden biri olan Nişabur ele geçirildi.
  • Aynı yıl kurulan Büyük Selçuklu Devleti Sultanı Tuğrul Bey ilan edildi. Ancak devleti kardeşi Çağrı Bey ile birlikte yönetti.

Pasinler Savaşı

Dandanakan Savaşı’nın ardından Selçuklular’ın batı yönünde ilerlemeleri üzerine Bizanslılar, Türklerin Anadolu’ya girmelerini engellemek istedi. Selçuklular ile Bizanslılar arasında yapılan ilk savaş olarak bilinen Pasinler Savaşı’nı Selçuklular kazandı. Doğu Anadolu’da Van’dan Trabzon’a kadar olan topraklar Selçukluların denetimine girdi. Ardından Gürcü Kralı Liparit, Selçuklulara esir düştü.

Alp Arslan Dönemi (1063 – 1072)

Tuğrul ve Çağrı Beylerin vefat etmesi üzerine Büyük Selçuklu Devleti büyük bir iç karışık yaşadı. Taht kavgasının sona ermesi ile başa geçen Alp Arslan Han, iç işlerini düzelterek, çıkan ayaklanmaları bastırmıştır. Bizans İmparatorluğu’nun Anadolu’ya yapılan Türk akınlarını önlemek ve Doğu Anadolu’da giderek güçlenen Selçuklu egemenliğini yıkmak istemesi üzerine Malazgirt Savaşı başlamıştır. Selçuklular ile Bizanslılar arasında yapılan bu savaşta Gürcistan, Ani Kalesi ve Kars Selçukluların eline geçmiştir. Böylelikle Türkler büyük bir zafer kazanırken Bizans İmparatoru Romen Diyojen esir düşmüştür. Malazgirt zaferi ile Anadolu’nun kapısı Türklere açıldı ve yerleşmeler başladı.

       Yapılan antlaşmanın sonucunda;

  • Doğu Anadolu’da yer alan bazı şehirler Türklerin oldu.
  • Bizanslıların her yıl vergi vermesi kararlaştırıldı.
  • Alp Arslan, esir aldıkları askeri serbest bıraktı.

Not: Alp Arslan Han, Batı Karahanlılara düzenleyeceği bir sefer sırasında öldürüldü.

Melikşah Dönemi (1072 – 1092)

Alp Arslan Han’ın öldürülmesi üzerine yerine Büyük Selçuklu Devleti’nin başına Melikşah geçti. Genç yaşına rağmen büyük sorumluluk alan Melikşah sayesinde Büyük Selçuklu Devleti tarihinin en parlak dönemini yaşadı. Kurduğugüçlü ordu ile çıkan ayaklanmaları hemen bastıran Melikşah, başkenti Rey’den İsfahan’a taşıdı. Ege Denizine ve boğazlara kadar bütün Anadolu’nun alındığı bu dönemde daha sonda Suriye, Filistin ve Arabistan da ele geçirildi. Devletin sınırlarını doğuda Tanrı dağları ve Seyhun ırmağından batıda Akdeniz kıyılarına, kuzeyde Kafkas dağlarından güneyde Basra körfezine kadar genişleten Melikşah’ın ölümü ile birlikte oğulları arsında taht kavgaları başladı ve ülkede ayaklanmalar çıktı.

Sultan Sencer (1118 – 1157)

Melikşah’ın vefatının ardından devletin başına geçen Sultan Sencer, Merv şehrini başkent yaptı. Gaznelilerden Gazne şehri, Karahanlılardan Maveraünnehir’i alan Sultan Sencer, Karahitaylılar ile yapılan Katvan Savaşı’nda yenilgiye uğrayarak Maveraünnehir’i kaybetti. Ayaklanan Oğuzların üzerine gidildiği sırada esir düşen Sultan Sencer, bir süre sonra hayatını kaybetti. Sencer’in ölümü ile birlikte 1157’de Büyük Selçuklu Devleti yıkıldı.

Büyük Selçuklu Devleti’nin Yıkılmasının Ardından Kurulan Selçuklu Devletleri
  • Suriye Selçukluları
  • Horasan Selçukluları
  • Kirman Selçukluları
  • Irak Selçukluları
  • Anadolu Selçukluları

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir