Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşu

Adım Adım Türkiye Cumhuriyetinin Kuruluşu

İkinci Meşrutiyet’in ilanından 6 yıl sonra 1914 yılında başlayan Birinci Dünya Savaşı’na Osmanlı Devleti, Almanya ve müttefikleri safında yer aldı. Savaş kuralları gereğince yenilmiş sayılan Osmanlı Devleti’nin toprakları İngilizler, Yunanlılar, Fransızlar, İtalyanlar tarafından paylaşıldı. 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’nin imzalanması ile birlikte Mustafa Kemal Paşa, Yıldırım Orduları Grup Kumandanlığı’ndan istifa etti.

Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a Çıkışı

İstifanın ardından Adana’dan İstanbul’a dönen Mustafa Kemal Paşa, maiyetiyle birlikte 16 Mayıs’ta Samsun’a doğru yola çıktı. Karayolu ile yola çıkan Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs’ta Samsun’da geldi.  Samsun’da 1 ay kadar kalan Kemal Paşa, Havza yolundan Amasya’ya geçti. Eski Bahriye Nazırı Rauf Bey, 3. Kolordu Kumandanı Refet Bey ve 20. Kolordu Kumandanı Ali Fuat Paşa ile buluşan Kemal Paşa toplantılar düzenledi. Toplantılar neticesinde Mustafa Kemal Paşa’nın önceden hazırladığı metin üzerinde anlaşma sağlandı. Daha sonra 12. Kolordu Kumandanı Mersinli Cemal Paşa ve 15. Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir Paşa’nında görüşleri alınarak yapılan bazı değişiklikler ile birlikte son haline gelen “Amasya Kararları” 22 Haziran 1919’da asker ve sivillere telgrafla bildirildi.

Erzurum Kongreleri

Amasya’dan sonra Rauf Bey ile birlikte Sivas ve Erzincan üzerinden Erzurum’a giden Mustafa Kemal Paşa, 23 Temmuz 1919’da Erzurum’da toplanan Doğu vilâyetleri temsilcilerinin kongresine katıldı. Kongrede başkan olan Kemal Paşa’nın başarılı yönetimi sayesinde Amasya Kararlarına uygun olarak hazırlanan Erzurum Kongresi 7 Ağustos 1919’da yayınlandı. Erzurum Kongresi’nde alınan karalar doğrultusunda yedi kişilik bir Heyet-i Temsiliye kuruldu. Kurulan heyetin başına seçim ile Mustafa Kemal Paşa getirildi. Bütünüyle kongreye hakim olan Kemal Paşa, Vilayeti Şarkiye Müdafaai Hukuku Milliye Cemiyeti’nin adını, Şarkî Anadolu Müdafaai Hukuk Cemiyeti olarak değiştirilmesini talep etti ve bu talep uygulandı.

Sivas Kongresi

Erzurum Kongresi’nden güçlü bir şekilde çıkan Mustafa Kemal Paşa, çalışmalarına devam ederek Sivas Kongresi hazırlıklarına başladı. 4 Eylül 1919’da toplanan kongre çeşitli vilayetlerin katılımı ile 11 Eylül’e kadar sürdü. Erzurum Kongresi’nde alınan kararlar hemen hemen aynı şekilde burada da kabul edildi. Bu kongrenin sonunda yine başkan seçilen Mustafa Kemal Paşa’nın önerisi ile Şarki Anadolu Müdafaai Hukuk Cemiyeti’nin adı Anadolu ve Rumeli Müdafaai Hukuk Cemiyeti olarak değiştirildi ve Heyet-i Temsiliye üye sayısının yediden on altıya yükseltilmesine karar verildi.

Misâk-i Milli’nin Kabulü

Sivas Kongresi’nin kapandığı gece Heyet-i Temsiliye adına İstanbul hükümetine telgraf çekerek Mustafa Kemal Paşa, padişah ile bir saat içinde haberleşme talep etmiş ve bu engellendiği takdirde İstanbul ile haberleşmenin kesileceğini bildirmişti. Telgrafın İstanbul tarafından cevaplanmaması üzerine Anadolu ve Trakya’nın İstanbul ile bağlantısı kesilmiştir. Heyet-i Temsiliye’nin bu tavrı Merkezî Hükümet’e ağır gelmiştir ve 2 Ekim 1919’da Damat Ferid Paşa sadrazamlıktan istifa etmiştir. Millî Hareket’e taraftar bir hükümet kuran Ali Rıza Paşa, yapılan seçimlerin ardından 1920 yılı başlarında İstanbul’da Mebusan Meclisi toplandı. Meclisin toplanması ile birlikte 28 Ocak 1920 günü yapılan gizli oturumda Misâk-i Milli kabul edildi. Alınan bu kararlar ise 17 Şubat 1920’de kararını halka açıklandı.

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Kuruluşu

Son yaşanan gelişmelerden memnun kalmayan İngilizler, İstanbul’un işgali için 16 Mart 1920’de Mebusan Meclisi’ni basarak Rauf Bey (Orbay) ile birkaç milletvekilini Malta’ya sürdüler. Mustafa Kemal Paşa aldığı haberin ardından 19 Mart 1920 tarihli bir tebliğle “Selâhiyeti fevkalâdeyi haiz bir meclisin Ankara’da içtimaî” kararını duyurdu. Bu karar doğrultusunda İstanbul’dan kaçıp gelen milletvekilleriyle yeni seçilen temsilcilerden kurulu Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Haziran 1920’de Ankara’da çalışmalarına başladı. 24 Nisan 1920 tarihinde düzenlenen oturumda meclis başkanı seçilen Mustafa Kemal Paşa, yeni hükümetin dayanacağı esaslara dair bir önerge sundu.

Cumhuriyet’in İlanının Nedenleri Nelerdir?

Türk milletinin çağdaş dünyanın ulaştığı seviyeye ulaşmasını sağlayarak daha özgür daha modern bir toplumda yaşanabilmesi adına Türkiye Cumhuriyeti kurulmuş ve ilan edilmiştir. Bunun yanı sıra Cumhuriyet’in ilan edilmesindeki başlıca nedenler şu şekildedir;

  • 1 Kasım 1922 tarihinde saltanatın kaldırılması ile birlikte ortaya çıkan devlet başkanlığı sorununu ortadan kaldırmak,
  • Milletin egemenliğini sağlayarak demokrasiyi en iyi şekilde uygulamak,
  • Yeni kurulan Türkiye devletinin yeni rejimini belirlemek ve bu alanda çıkan tartışmaları sonlandırmak,
  • Meclis hükümetinden kaynakları ortadan kaldırmak ve halkı refaha erdirmek
  • Yeni Türkiye yönetiminin yetki ve sorumluluklarını kesin bir şekilde belirlemek,

Cumhuriyetin İlanının Önemi ve Sonuçları Nedir?

  • Mustafa Kemal Paşa İlk Cumhurbaşkanı seçilerek devlet içerisinde oluşan başkanlık meselesini ortadan kaldırmıştır.
  • Ulusal egemenliğin sağlanması adına en önemli adım olmuştur.
  • Yeni Türk devletinin yönetim biçimi Cumhuriyetin ilanı ile birlikte açıklanmıştır.
  • Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, parlamento başkanının ve başbakanın yetkileri ayrılarak yönetim kadroları yeniden tertip etmiştir. Buna göre, İlk Parlamento Başkanı Fethi Okyar ilk başbakanı ise İsmet İnönü olmuştur.
  • Parlamento Hükümeti sisteminden Bakanlar Kurulu sistemine geçilerek devlet siyasetlerinin daha uzunca ömürlü olması sağlanmıştır.
  • Cumhuriyetin ilanı ile birlikte yasama ve yürütme işleri daha çabuk inşa edilmiştir.
  • Kurtuluş Savaşı’ndan bu yana amaçlanan milli egemenliğin sağlanması adına çok önemli bir yol kat edilmiştir.
  • Siyasetin içerisindeki gerginlik ortadan kalkmış ve yeni Türk devleti gerçek ismine ve sıfatına kavuşmuştur.
  • Yeni Türkiye devletinin yönetimi ulusun, egemenliğini kendi elinde tuttuğu ve bunu belirli süreler için seçtiği milletvekilleri aracılığıyla kullandığı devlet biçimi anlamına gelen Cumhuriyet adıyla belirlenmiştir.
  • 1921 anayasasında en önemli değişiklikler ise yine Cumhuriyetin ilanı ile gerçekleşmiştir.

Not: Yeni kurulan Cumhuriyet için hilafeti potansiyel bir tehlike olarak gören Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, 3 Mart 1924’te Halifelik kaldırılması kararını meclise sunmuştur ve oy çokluğu ile kaldırılmıştır.

Cumhuriyetin İlanının Beraberinde Getirdiği Yenilikler Nelerdir?

Siyasal Yenilikler

  • Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)
  • Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923)
  • Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924)

Toplumsal Yenilikler

  • Kadınlara erkeklerle eşit haklar verilmesi (1926-1934) ve kadınlarında seçme ve seçilme hakkına sahip bir bireyler olması sağlanmıştır.
  • Şapka ve kıyafet yeniliği (25 Kasım 1925) ile Türk milleti, çağdaş giyim şekline kavuşmuş, yaşam tarzı bakımından uygar milletlerle birlik ve beraberlik içinde olduğunu göstermiştir.
  • 30 Kasım 1925 tarihinde Tekke zâviye ve türbeleri kapatıldı.
  • 21 Haziran 1934 uygulanan Soyadı Kanunu gereğince 24 Kasım 1934’de TBMM kararı ile Mustafa Kemal’e “Atatürk” soyadı verildi.
  • Lâkap ve unvanlar kaldırıldı (26 Kasım 1934).
  • Uluslararası saat, takvim ve uzunluk ölçüleri kabul edildi (1925-1931).

Hukuk Yenilikleri

  • Mecelle kaldırıldı (1924-1937).
  • 1924 – 1937 yılları arasında Türk Medeni Kanunu ve diğer kanunların çıkarılarak laik hukuk düzenine geçildi.

Eğitim ve Kültür Alanındaki Yenilikler

  • Öğretim birleştirildi (3 Mart 1924).
  • Yeni Türk harfleri kabul edildi (1 Kasım 1928).
  • Türk Dil ve Tarih Kurumlarının kurulmasına izin verildi (1931-1932).
  • Üniversite öğreniminde düzenlenmeler yapıldı (31 Mayıs 1933).
  • Güzel sanatlarda yenilikler yapıldı.

Ekonomi Alanında Yenilikler

  • Aşâr kaldırıldı.
  • 1933 – 1 937 yıllarında I. ve II. Kalkınma Planları uygulamaya konuldu ve yurdun yeni yollarla donatılması sağladı.
  • Örnek çiftlikler kurularak çiftçiler özendirildi.
  • Sanayi Teşvik Kanunu çıkarılarak sanayi kuruluşlarının kurulması sağlandı.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir